Kur ngremë sytë drejt qiellit natën, shohim mijëra pika të ndritshme që duken të qeta, të vogla dhe të largëta. Por në të vërtetë, shumica prej tyre janë objekte gjigante, tepër të nxehta dhe tepër të fuqishme, të njohura si yje. Ata janë ndër ndërtuesit kryesorë të universit, sepse prodhojnë dritë, nxehtësi dhe elemente kimike pa të cilat jeta nuk do të ekzistonte.
Me fjalë të thjeshta, yjet janë sfera të mëdha gazi, kryesisht të përbëra nga hidrogjeni dhe heliumi, që shkëlqejnë sepse në brendësinë e tyre zhvillohen reaksione bërthamore. Pikërisht këto reaksione prodhojnë energjinë që i bën yjet të ndriçojnë për miliona apo edhe miliarda vjet.
Si formohen yjet?
Yjet lindin në re të mëdha gazi dhe pluhuri kozmik, të quajtura mjergullnaja. Kur një pjesë e kësaj reje fillon të grumbullohet nën ndikimin e gravitetit, materia bëhet gjithnjë e më e dendur dhe më e nxehtë. Me kalimin e kohës krijohet një bërthamë shumë e nxehtë. Kur temperatura arrin nivele jashtëzakonisht të larta, nis procesi i fuzionit bërthamor.
Ky është momenti kur një yll “ndizet”.
Pra, një yll nuk digjet si zjarri në Tokë. Ai prodhon energji duke bashkuar atome hidrogjeni në helium, dhe kjo çliron sasi marramendëse energjie.
Pse ndriçojnë yjet?
Arsyeja pse yjet ndriçojnë është fuzioni bërthamor në qendrën e tyre. Në zemrën e yllit, presioni dhe temperatura janë aq të larta sa atomet e hidrogjenit bashkohen. Nga ky proces krijohet helium dhe çlirohet energji në formë drite dhe nxehtësie.
Kjo energji udhëton nga brendësia drejt sipërfaqes së yllit dhe më pas shpërndahet në hapësirë. Drita që ne shohim nga Toka është vetëm një pjesë e kësaj energjie.
A është Dielli një yll?
Po, Dielli është një yll. Në fakt, ai është ylli më i afërt me Tokën dhe arsyeja pse jeta ekziston në planetin tonë. Ndonëse na duket shumë më i madh se yjet e tjerë, kjo ndodh sepse është shumë më afër nesh. Yjet e tjerë që shohim në qiell janë aq larg, sa edhe pse shumë prej tyre janë më të mëdhenj dhe më të fuqishëm se Dielli, nga Toka duken vetëm si pika të vogla drite.
Dielli është një yll mesatar, por për ne ka rëndësi jetike. Ai na jep dritë, nxehtësi dhe energjinë bazë që mban gjallë klimën, oqeanet, bimët dhe gjithë zinxhirin e jetës.
A janë të gjithë yjet të njëjtë?
Jo. Yjet ndryshojnë shumë nga njëri-tjetri. Disa janë shumë më të vegjël se Dielli, ndërsa të tjerë janë gjigantë të vërtetë. Ata ndryshojnë sipas:
madhësisë
temperaturës
ngjyrës
masës
moshës
shkëlqimit
Për shembull, yjet më të nxehtë duken më shumë blu ose të bardhë, ndërsa yjet më të ftohtë duken portokalli ose të kuqërremtë. Ngjyra e një ylli tregon shumë për temperaturën e tij.
Sa gjatë jetojnë yjet?
Jeta e një ylli varet kryesisht nga masa e tij. Yjet shumë të mëdhenj konsumojnë lëndën e tyre shumë më shpejt dhe jetojnë më pak. Ata mund të jetojnë vetëm disa miliona vjet. Ndërsa yjet më të vegjël mund të jetojnë miliarda, madje edhe triliona vjet.
Pra, sa më i madh ylli, aq më e shkurtër është jeta e tij. Kjo mund të duket e çuditshme, por yjet gjigantë e shpenzojnë “karburantin” e tyre shumë më shpejt.
Si përfundojnë yjet?
Edhe yjet kanë një cikël jete. Ata lindin, jetojnë dhe në fund shuhen ose transformohen. Fundi i tyre varet nga masa që kanë.
Yjet me masë të ngjashme me Diellin, në fund fryhen dhe bëhen gjigantë të kuq, pastaj hedhin shtresat e jashtme dhe lënë pas një bërthamë të vogël shumë të dendur që quhet xhuxh i bardhë.
Yjet shumë më të mëdhenj mund të përfundojnë në shpërthime kolosale të quajtura supernova. Pas tyre mund të mbetet një yll neutronik ose madje një vrimë e zezë.
Pse janë yjet kaq të rëndësishëm?
Yjet janë shumë më tepër sesa drita në qiell. Ata janë fabrikat kozmike ku krijohen shumë elemente kimike. Elemente si karboni, oksigjeni, hekuri dhe shumë të tjerë janë formuar brenda yjeve ose gjatë shpërthimeve të tyre.
Kjo do të thotë se një pjesë e materies që gjendet në Tokë, në trupin tonë dhe në botën përreth nesh, ka origjinë nga yjet. Në një kuptim shumë real, ne jemi bërë nga materia e yjeve.
Pse yjet vezullojnë në qiell?
Kur i shohim nga Toka, yjet shpesh duken sikur vezullojnë. Kjo nuk ndodh sepse vetë yjet po pulsojnë vazhdimisht, por sepse drita e tyre kalon përmes atmosferës së Tokës. Lëvizjet dhe shtresat e ajrit e shtrembërojnë pak dritën, duke krijuar efektin e vezullimit.
Në hapësirë, pa atmosferën e Tokës, yjet nuk do të dukeshin kështu.
Sa yje ka në univers?
Askush nuk e di numrin e saktë, por ai është marramendës. Vetëm në galaktikën tonë, Rruga e Qumështit, ka qindra miliarda yje. Dhe në univers ka miliarda galaktika. Kjo do të thotë se numri i yjeve është pothuajse i paimagjinueshëm.
Sa më shumë e studiojmë universin, aq më qartë kuptojmë se yjet nuk janë thjesht dekor i natës, por pjesë themelore e historisë së kozmosit.
Yjet janë sfera gjigante gazi që prodhojnë energji përmes fuzionit bërthamor. Ata lindin në mjegullnaja, shkëlqejnë për miliona ose miliarda vjet dhe në fund transformohen në objekte të tjera kozmike. Dielli ynë është një prej tyre, dhe pa të jeta në Tokë nuk do të ekzistonte.
Pra, herën tjetër kur të shohësh qiellin natën, kujto se ato pika të vogla drite janë botë gjigante energjie, historie dhe misteri. Yjet nuk janë vetëm larg nesh, ata janë një pjesë e origjinës sonë.
