Presidenti amerikan Donald Trump ka vendosur sërish në qendër të diskutimeve një temë që dikur dukej e pabesueshme: prania e Shteteve të Bashkuara në NATO. Për shumë vite, aleanca transatlantike ka funksionuar si shtylla kryesore e rendit perëndimor, duke garantuar stabilitetin dhe sigurinë e Europës përmes mbrojtjes kolektive. Por me tensionet aktuale globale – lufta në Ukrainë, konflikti me Iranin dhe mosbesimi në rritje ndaj aleatëve europianë – pyetja nuk është më teorike: a mund një president amerikan të nxjerrë SHBA-të nga NATO dhe çfarë pasojash do të kishte kjo për Europën dhe rendin global?
Në aspektin formal, ligji amerikan kufizon fuqinë e presidentit për të ndërprerë marrëveshje ndërkombëtare pa përfshirjen e Kongresit. Pas përvojave të mandatit të parë të Trump, Kongresi miratoi në vitin 2024 një ligj, “National Defense Authorization Act”, i cili kërkon miratimin e dy të tretave të Senatit ose një ligj të veçantë për daljen nga një aleancë si NATO. Pra, në teori, asnjë president nuk mund të vendosë vetëm për një çështje kaq të ndjeshme. Në praktikë, megjithatë, kushtet janë më të ndërlikuara: Kushtetuta amerikane nuk sqaron qartë se kush ka fuqinë për t’u tërhequr nga një traktat ndërkombëtar, duke krijuar një zonë gri ku mund të lindë përplasje institucionale midis Komandantit të Përgjithshëm dhe Kongresit, madje edhe me përfshirjen eventuale të Gjykatës së Lartë për të dhënë një interpretim final.
Në planin ndërkombëtar, procedura është relativisht lineare. Neni 13 i Traktatit të NATO-s parashikon që çdo vend mund të largohet me një njoftim zyrtar dhe, pas 12 muajsh, tërheqja bëhet efektive, pa nevojën e miratimit të anëtarëve të tjerë. Ky mekanizëm, i krijuar gjatë Luftës së Ftohtë për të ruajtur sovranitetin kombëtar, siguron një rrugë formale, por paradoksi qëndron te pasojat e brendshme amerikane dhe ndikimi politik që një vendim i tillë do të kishte.
Megjithatë, shumë ekspertë paralajmërojnë se efekti real mund të vijë pa daljen formale nga NATO. Aleanca mbështetet në parimin kyç të mbrojtjes kolektive, nenin 5, i cili nuk parashikon një automatizëm të detyrueshëm: çdo vend vendos vetë se si të ndërhyjë. Një president skeptik ose hapur armiqësor mund të qëndrojë në NATO, por të shterojë mekanizmat e saj nga brenda: të reduktojë angazhimin ushtarak, të ngadalësojë vendimet kolektive, të vërë në dyshim mbrojtjen amerikane dhe të dëmtojë besueshmërinë e aleancës. Për Europën, kjo mund të jetë po aq destabilizuese sa një dalje formale, duke lënë kontinentin të ekspozuar dhe të pa mbrojtur, veçanërisht në pjesën lindore ku sfida me Rusinë është më e dukshme.
Pasojat nuk do të ndalen vetëm te aspekti ushtarak. Një dobësim i aleancës do të hapte nevojën për diskutime të thella mbi një mbrojtje të përbashkët europiane, një projekt që kërkon kohë, investime dhe koordinim politik të brendshëm. Rusia dhe Kina do të shfrytëzonin çdo çarje në rendin perëndimor për të përfituar avantazhe strategjike dhe gjeopolitike, duke rritur pasigurinë globale. Çdo dobësim i NATO-s do të ndikonte gjithashtu në tregjet, marrëdhëniet diplomatike dhe planet e sigurisë në të gjithë botën, duke treguar se vendimi i një presidenti amerikan ka pasqyrë globale.
Në fund, pyetja nuk është vetëm juridike, por kryesisht politike: a mundet Trump ta nxjerrë SHBA-në nga NATO? Përgjigjja është e komplikuar. Në aspektin ligjor, jo pa pengesa dhe debate të mëdha; në plan praktik, po, por jo pa pasojë të brendshme dhe ndërkombëtare. Megjithatë, edhe nëse SHBA qëndron formalisht brenda aleancës, një president me qëndrime skeptike mund të ndryshojë rrënjësisht funksionimin e saj dhe të destabilizojë rendin perëndimor nga brenda. Shumë analistë besojnë se një skenar i tillë ka nisur tashmë, dhe Europa duhet të përgatitet për të menaxhuar pasojat, duke kërkuar zgjidhje alternative dhe aleanca të reja për të ruajtur sigurinë dhe stabilitetin e kontinentit në një botë gjithnjë e më të paqëndrueshme.
Në këtë kontekst, çdo deklaratë e Trump nuk është thjesht retorikë politike, por një paralajmërim i drejtpërdrejtë për aleatët europianë: fuqia e SHBA-ve në NATO nuk është vetëm një çështje ligjore, por një faktor kyç i stabilitetit global, i cili mund të tronditet nga vendime të një individi që ka të gjitha mjetet për të ndryshuar rrjedhën e historisë.