Zhvillimi i astronomisë në Kosovë nuk erdhi si rezultat i një tradite të gjatë institucionale, por si fryt i një pune të qëndrueshme qytetare, edukative dhe ndërkombëtare. Brenda kësaj historie, dy emra dalin me peshë të veçantë: Suhel Ahmeti dhe Pranvera Hyseni. Secili në mënyrën e vet, por edhe brenda së njëjtës frymë të angazhimit shkencor, ka ndihmuar që astronomia të mos mbetet një fushë e largët për pak entuziastë, por të bëhet pjesë e jetës publike, e edukimit dhe e imagjinatës së të rinjve në Kosovë.
Në anën e organizimit komunitar dhe të ringjalljes së infrastrukturës astronomike, Suhel Ahmeti lidhet ngushtë me Astronomy Club of Kosova (ACK). Sipas World Space Week dhe rrjetit të IAU Office of Astronomy for Education, ai paraqitet si themelues i ACK-së, drejtues i Observatorit dhe Planetariumit të Prishtinës, si dhe përfaqësues i Kosovës në disa struktura ndërkombëtare të astronomisë, përfshirë International Astronomical Union dhe Astronomers Without Borders. Ky profil e vendos atë jo vetëm si organizator lokal, por si një figurë që e ka lidhur astronominë në Kosovë me rrjete profesionale ndërkombëtare.
Rëndësia e punës së tij u bë veçanërisht e dukshme me rihapjen e Observatorit të Prishtinës në vitin 2022, pas rreth 35 vitesh mbylljeje. Sipas Kombeve të Bashkuara dhe Undark, ACK ka qenë në qendër të këtij rikthimi, ndërsa vetë Ahmeti e ka përshkruar misionin e tij si përpjekje për ta promovuar astronominë “si kulturë, jo vetëm si fushë shkencore”. Kjo qasje është domethënëse: ajo e zhvendos astronominë nga një disiplinë e mbyllur akademike në një përvojë publike, arsimore dhe shoqërore.
Po aq i rëndësishëm ka qenë edhe dimensioni edukativ i kësaj pune. Sipas raportimit të OKB-së, ACK kishte zhvilluar aktivitete outreach nëpër qytete dhe shkolla edhe para rihapjes së observatorit, ndërsa më pas e përdori vetë observatorin si një qendër të përhershme për fëmijë dhe të rinj nga komunitete të ndryshme. Po i njëjti burim thotë se ACK, si partner zbatues i UNMIK-ut, zhvilloi aktivitete që i prezantuan astronominë mbi 1,200 të rinjve nga komunitete të ndryshme, duke e lidhur kështu shkencën edhe me edukimin qytetar dhe bashkëpunimin shoqëror.
Në anën tjetër, Pranvera Hyseni përfaqëson figurën më të njohur të astronomisë outreach në Kosovë në dekadën e fundit. Sipas UCSC, ajo themeloi Astronomy Outreach of Kosovo (AOK) në vitin 2015, si organizatë joqeveritare e përqendruar në kërkimin shkencor, edukimin publik dhe avokimin për projekte astronomike e hapësinore në Kosovë. Që nga fillimi, AOK nuk u ndërtua vetëm si grup entuziastësh, por si platformë me ambicie të qarta kombëtare: të krijojë qasje publike në astronomi dhe të ndërtojë infrastrukturë të qëndrueshme shkencore.
Ndikimi i saj në popullarizimin e astronomisë shihet qartë në aktivitetet e hershme publike. Sipas Undark, vetëm një muaj pas themelimit, AOK organizoi në vitin 2015 një vëzhgim publik të eklipsit diellor në sheshin kryesor të Prishtinës, ku morën pjesë mbi 1,000 njerëz. Për një vend me shumë pak traditë infrastrukturore në këtë fushë, ky ishte një moment simbolik dhe praktik njëkohësisht: astronomia doli nga margjina dhe hyri në hapësirën publike.
Profili ndërkombëtar i Pranvera Hysenit është po ashtu i jashtëzakonshëm. Celestron dhe UCSC e paraqesin atë si studiuese të shkencave të Tokës dhe planetëve në University of California, Santa Cruz, si themeluese të AOK-së dhe si figurë që ka ndërtuar një rrjet global mbështetjeje për outreach astronomik në Kosovë. Sipas Celestron, AOK arrin të përfshijë mbi 25,000 njerëz në vit në aktivitete të ndryshme edukative, ndërsa bashkëpunimet e saj me Ministrinë e Arsimit dhe institucione të tjera kanë ndihmuar që astronomia të hyjë më afër shkollave dhe publikut.
Një prej kulmeve të kësaj rruge ishte hapja e Observatorit dhe Planetariumit të parë kombëtar të Kosovës në Shtime në vitin 2024. UCSC raporton se ky objekt përfshin një planetarium me 50 ulëse, një kupolë observatori dhe teleskopë të dhuruar nga partnerë ndërkombëtarë, përfshirë Celestron. Ky zhvillim nuk ishte thjesht inaugurim i një godine të re, por materializim i një vizioni shumëvjeçar: që astronomia në Kosovë të ketë më në fund një shtëpi të sajën, të hapur për edukim, frymëzim dhe përfshirje publike.
Pranvera Hyseni ka marrë edhe njohje ndërkombëtare që e forcojnë më tej peshën e saj si emër i shkencës dhe i komunikimit publik të saj. Sipas profilit të saj te Celestron, një asteroid mban emrin 45687 Pranverahyseni, si njohje për kontributin e saj në outreach dhe edukim shkencor. Kjo është një arritje që i jep jo vetëm asaj, por edhe Kosovës, një vend të veçantë në hartën e promovimit global të astronomisë.
Ajo që i bashkon këta dy emra është më shumë sesa pasioni për qiellin. Suhel Ahmeti dhe Pranvera Hyseni përfaqësojnë dy shtylla plotësuese të së njëjtës lëvizje: njëra e mbështetur te komuniteti, organizimi lokal dhe ringjallja e observatorit publik; tjetra te outreach-u kombëtar, rrjetet ndërkombëtare dhe ndërtimi i infrastrukturës së re shkencore. Në një vend ku astronomia për shumë kohë ishte pothuajse e padukshme, ata ndihmuan që ajo të marrë fytyrë, adresë dhe audiencë.
Përveç emrave që u vendosën në vijën e parë të organizimit dhe përfaqësimit të astronomisë në Kosovë, një rol i rëndësishëm mbështetës ka ardhur edhe nga Armend Xani, i cili për vite me radhë ka kontribuar në mënyrë të vazhdueshme në promovimin, përkthimin dhe fuqizimin e nismave astronomike në vend.
Sipas angazhimit të tij në këtë fushë, Armend Xani ishte personi i parë nga Kosova që mbështeti financiarisht Astronomy Outreach of Kosovo (AOK) për organizimin e eventeve astronomike dhe kampeve edukative. Ky kontribut mori rëndësi të veçantë në një kohë kur aktivitetet astronomike në Kosovë zhvilloheshin me burime të kufizuara dhe vareshin kryesisht nga përkushtimi i individëve dhe mbështetja vullnetare.
Një tjetër dimension i rëndësishëm i punës së tij lidhet me komunikimin shkencor në gjuhën shqipe. Përmes AstroAlb Astronomy, Armend Xani kontribuoi nga viti 2013 deri në vitin 2022 në përkthimin dhe përshtatjen e literaturës astronomike nga anglishtja në shqip, duke publikuar më shumë se 3000 artikuj shkencorë. Ky angazhim ndihmoi në zgjerimin e qasjes së publikut shqiptar ndaj përmbajtjeve të astronomisë dhe shkencës, në një kohë kur literatura e tillë në gjuhën shqipe ishte shumë e kufizuar.
Ai ka qenë gjithashtu anëtar i të dy grupeve kryesore të astronomisë në Kosovë dhe mbështetës i vazhdueshëm i figurave si Suhel Ahmeti dhe Pranvera Hyseni. Përmes promovimit të tyre në media të ndryshme në Kosovë dhe në Ballkan, Armend Xani ka ndihmuar që puna dhe aktivitetet e tyre të fitojnë më shumë dukshmëri publike.
Kontributi i tij nuk është kufizuar vetëm në promovim. Sipas rolit që ka pasur pranë këtyre nismave, ai ka ofruar edhe këshillim strategjik në drejtim të sigurimit të fondeve dhe menaxhimit të organizatave astronomike. Në këtë mënyrë, mbështetja e tij ka qenë jo vetëm financiare e mediale, por edhe organizative, duke ndihmuar në forcimin e bazës mbi të cilën u zhvilluan disa nga iniciativat më të rëndësishme astronomike në Kosovë.
Sot, kur flitet për astronominë në Kosovë, nuk flitet më vetëm për një interes të ngushtë të disa individëve. Flitet për observatorë, për planetarium, për bashkëpunime me organizata ndërkombëtare, për evente publike, për edukim STEM dhe për një brez të ri që po rritet duke e parë shkencën si mundësi reale. Kjo është arsyeja pse puna e Suhel Ahmetit dhe Pranvera Hysenit nuk duhet parë vetëm si aktivitet vullnetar apo pasion personal, por si kontribut i drejtpërdrejtë në ndërtimin e kulturës shkencore të Kosovës.
